Straf alleen degene die de misdaad heeft begaan: onderzoek naar aangiftebereidheid van slachtoffers van uitbuiting.
- Waarom doen slachtoffers van seksuele en criminele uitbuiting niet altijd aangifte?
- En wat is er nodig om ervoor te zorgen dat zij zich veilig genoeg voelen om hun verhaal te vertellen?
Onderzoek aangiftebereidheid
Dat waren belangrijke vragen binnen het onderzoek ‘Straf alleen degene die de misdaad heeft begaan’ van de Merel van Groningen Foundation. Vanuit het slachtofferperspectief onderzocht de Foundation welke drempels slachtoffers ervaren wanneer zij te maken krijgen met politie, hulpverlening en het strafrecht.
Het onderzoek naar aangiftebereidheid startte in 2019 en is in de jaren daarna verder ontwikkeld. In totaal zijn 27 slachtoffers uit verschillende regio’s van Nederland geïnterviewd. Daarnaast is gesproken met professionals die vanuit verschillende rollen betrokken zijn bij meldingen, aangiften en strafrechtelijke onderzoeken naar mensenhandel en uitbuiting.
Luisteren naar wat slachtoffers écht ervaren
Veel onderzoeken gaan over slachtoffers. De Merel van Groningen Foundation vindt het belangrijk dat slachtoffers ook zelf een stem hebben in de ontwikkeling van beleid, hulpverlening en de strafrechtelijke aanpak.
De ervaringen uit de gesprekken laten zien dat de stap naar de politie voor een slachtoffer helemaal niet vanzelfsprekend is.
Slachtoffers kunnen bang zijn voor hun uitbuiter, voor het netwerk rondom de uitbuiter of voor de gevolgen van het doen van een melding of aangifte. Ook kunnen zij onzeker zijn over wat er met hun verhaal gebeurt.
Daarbij speelt mee dat slachtoffers tijdens een periode van uitbuiting soms zelf betrokken zijn geraakt bij strafbare feiten. Dat kan leiden tot een grote angst:
‘Wat gebeurt er met mij als ik vertel wat er is gebeurd?’ Juist die angst kan ervoor zorgen dat een slachtoffer zwijgt.
Het strafrecht moet niet opnieuw een drempel worden
Uit het onderzoek naar aangiftebereidheid kwamen verschillende terugkerende ervaringen naar voren. Slachtoffers gaven onder andere aan dat zij niet altijd het gevoel hadden dat er in hun taal en vanuit hun belevingswereld met hen werd gesproken.
Ook lange procedures, onzekerheid over het verloop van een zaak en het feit dat een vermoedelijke dader vrij kan rondlopen, kunnen een grote invloed hebben op de bereidheid om te melden of aangifte te doen.
Daarnaast is vertrouwen essentieel.
Wanneer een slachtoffer eerder negatieve ervaringen heeft gehad met hulpverlening of instanties, kan de stap naar de politie extra groot worden. Zeker wanneer iemand al langere tijd onder invloed of controle van een uitbuiter heeft gestaan.
Het onderzoek maakt daarmee iets belangrijks zichtbaar:
Aangiftebereidheid gaat niet alleen over de bereidheid van een slachtoffer. Het gaat ook over de vraag of het systeem voldoende veiligheid, vertrouwen en duidelijkheid biedt.
Van ervaringskennis naar praktische oplossingen
Voor de Merel van Groningen Foundation stopt onderzoek niet bij het verzamelen van verhalen.
De ervaringen van slachtoffers zijn gebruikt om kennis te ontwikkelen die in de praktijk toepasbaar is. Zo ontstond onder andere de tool ‘Ik krijg toch nog een kans’. Deze tool ondersteunt slachtoffers bij het begrijpen van hun positie en bij het nadenken over de stap naar hulp, melding of aangifte.
Ook is samen met slachtoffers en een rechercheur Mensenhandel gewerkt aan een stappenplan rondom melding, verklaring en aangifte.
Daarmee wordt de ervaringskennis van slachtoffers vertaald naar concrete handvatten voor professionals.
Onafhankelijke ervaringskennis
De Merel van Groningen Foundation werkt onafhankelijk van de organisaties die onderdeel zijn van het reguliere hulpverlening- of strafrechtelijke systeem.
Dat maakt het mogelijk om vanuit een ander perspectief naar seksuele uitbuiting en mensenhandel te kijken: door de ogen van degene die het zelf heeft meegemaakt.
De Foundation combineert ervaringskennis met theoretische kennis, eigen onderzoek en de ervaringen van slachtoffers die zij begeleidt.
De vraag blijft daarbij steeds hetzelfde:
Wat hebben slachtoffers nodig om zich gehoord, gezien en veilig genoeg te voelen om hun verhaal te vertellen?
Straf alleen degene die de misdaad heeft begaan
De titel van het onderzoek is bewust gekozen. Een slachtoffer van seksuele of criminele uitbuiting mag niet het gevoel krijgen dat het vertellen van de waarheid uiteindelijk tegen hem of haar wordt gebruikt.
De verantwoordelijkheid voor uitbuiting hoort te liggen bij degene die de misdaad begaat.
Daarom blijft de Merel van Groningen Foundation onderzoek doen naar aangiftebereidheid, slachtofferrechten, seksuele uitbuiting, mensenhandel en de manier waarop professionals slachtoffers kunnen ondersteunen.
Want als we willen dat slachtoffers gaan praten, moeten we niet alleen vragen:
‘Waarom doet een slachtoffer geen aangifte?’
We moeten ook durven vragen:
